Jan Steen (1625/1626–1679), De dorpsschool (ca. 1670), olieverf op doek, 81,7 x 108,6 cm, Scottish National Gallery, Edinburgh, Schotland. Wikimedia Commons.
SCHOOL EN GEMEENSCHAP IN ELSLOO
Onderwijs onder kerkelijk en bestuurlijk gezag (1728–1769)
Deze presentatie is gebaseerd op achttiende-eeuwse archiefstukken uit Elsloo. De originele documenten worden hier niet getoond, maar vormen wel de basis van het verhaal. Bij bijzondere interesse kunnen de stukken op verzoek worden ingezien. Zij geven een zeldzaam inkijkje in het dagelijks leven van Elsloo en laten zien hoe onderwijs, kerk en bestuur nauw met elkaar verweven waren en hoe groot het belang werd geacht van opvoeding en zedelijkheid binnen de gemeenschap.
1728 – Onderwijs als zaak van gezag en gemeenschap
In 1728 richtten gezaghebbende inwoners van Elsloo zich met een officieel verzoekschrift tot Zijne Hoog-Graaflijke Excellentie, de graaf van Arberg, die zowel de titel graaf van Peer droeg als heer van de baronie Elsloo. Alleen hij bezat de bevoegdheid om toestemming te geven voor het verzorgen van onderwijs binnen zijn baronie.
De voorgedragen persoon was Jan Deurliner, beneficiant van de kerk van Elsloo. In het verzoekschrift wordt benadrukt dat het onderwijs moest bijdragen aan de welvaart van de gemeente. Dit begrip betekende in die tijd niet alleen materiële voorspoed, maar vooral maatschappelijke orde, christelijke opvoeding en goed zedelijk gedrag.
Het onderwijs mocht uitsluitend plaatsvinden met uitdrukkelijke toestemming en onder bescherming van de graaf. Daarmee werd duidelijk gemaakt dat onderwijs geen privé-initiatief was, maar een publieke zaak die onder toezicht stond van het hoogste gezag.
Het verzoek werd ondersteund en ondertekend door verschillende inwoners en functionarissen van Elsloo:
- Joannes Bours, constabel
- Mathijs Gijsen
- Dierick Janssen
- Jan Boyen
- Dirck Lemmens
- de weduwe Partons
- één kon niet schrijven Vlecken dus een x
Deze namen tonen dat het verzoek breed werd gedragen binnen de gemeenschap.
1769 – Voortzetting van het onderwijs
Ruim veertig jaar later, op 3 november 1769, werd opnieuw een document opgesteld over het onderwijs in Elsloo. In dit stuk staat Josephus Caris, aangeduid als Eerwaarde Heer, centraal. Hij was een geestelijke die zich had toegelegd op het onderwijzen van de jeugd.
In het document wordt Caris geprezen om zijn ijver, trouwe dienst en voorbeeldig gedrag. Hij gaf onderwijs in christelijke leer en goede zeden en deed dit zonder “kwaad exempel”, geheel volgens de geldende ordonnanties. Het stuk vraagt niet om een nieuwe aanstelling, maar om continuering van zijn werkzaamheden, opnieuw met het oog op het welzijn en de orde binnen de gemeenschap.
Het document is ondertekend door:
- Josephus Caris, als betrokken geestelijke en onderwijzer
- Martinus Martens, die het verzoek namens het lokale bestuur bekrachtigt
Aanvullende observatie
Latere notariële akten laten zien dat geletterdheid in deze periode sterk uiteenliep. Ook onder personen die later als bokkenrijders bekend zouden worden, waren er mensen die konden lezen en schrijven. Zo ondertekende Pieter Penders, bijgenaamd de Lange Snieder, zijn akten eigenhandig. Zijn zwager Michal Menten (Bokkenrijder) daarentegen kon niet schrijven; bij zijn naam werd een kruis geplaatst, met de expliciete vermelding dat hij niet kon lezen en schrijven. Dit onderstreept dat geletterdheid geen vaste sociale grens volgde, maar per persoon sterk verschilde.
In deze akte tekent Machiel Menten met een kruisje, waarbij expliciet wordt vermeld dat hij niet kan schrijven. Zijn zwager Pieter Penders ondertekent zelf. De verklaring wordt bevestigd door getuige Mathijs Haermens en afgesloten met de handtekening van de notaris. Dit toont aan dat geletterdheid per persoon verschilde en zorgvuldig werd vastgelegd.
catsop van vreuger 